Nadzieja podstawowa

obrazek_tyt1
Niniejsza strona poświęcona jest prezentacji wyników badań i analiz dotyczących nadziei podstawowej.
Nadzieja podstawowa to przekonanie o dwóch cechach świata: o tym że świat ma obiektywny porządek i sens oraz o tym, że świat jest w ostateczności ludziom przychylny. Ludzie różnią się siłą tego przekonania, co ma duże znaczenie dla ich funkcjonowania w świecie, zwłaszcza w sytuacji trudnych zdarzeń i poważnych zmian życiowych.Zgodnie z teorią znanego badacza psychologii rozwoju człowieka Erika Eriksona nadzieja jest szczególnym przeświadczeniem jednostki o dwóch ogólnych i powiązanych ze sobą właściwościach świata: że jest on uporządkowany i sensowny oraz że jest generalnie przychylny ludziom. Są to więc przekonania z repertuaru „prywatnej teorii świata” czy też światopoglądu. Nadzieja jest podstawą interpretacji zdarzeń dziejących się w świecie, zwłaszcza zdarzeń przyszłych, gdy jednostka próbuje przewidzieć ich bieg, ocenić go i oszacować swoje w nim szanse. Nadzieja nie ma charakteru czysto poznawczego, gdyż przejawia się nie tylko w sposobie interpretowania i prognozowania biegu zdarzeń, lecz także w towarzyszących uczuciach wobec tych zdarzeń. Proponujemy używać do określenia nadziei w sensie eriksonowskim terminu nadzieja podstawowa z dwóch powodów: po pierwsze, jest ona traktowana przez Eriksona jako jedna z ośmiu podstawowych sił (cnót) ego (basic virtues of ego), po drugie, określenie „podstawowa” odróżniać będzie to pojęcie od potocznego, a także występującego często w psychologii pojęcia nadziei jako „poczucia, że rzeczy będą układały się pomyślnie”.

Nadzieja podstawowa

Nadzieja podstawowa obejmuje przekonania o dwóch cecha świata: jego uporządkowania i sensu, oraz przychylności dla ludzi.

  • Porządek i sens. Przekonanie o porządku i sensowności świata ma różny poziom złożoności i abstrakcji oraz  zmienia swą treść w toku rozwoju człowieka. U małego dziecka ma ono postać niezwerbalizowanego przeświadczenia o regularności  pewnych zjawisk doświadczanych osobiście, co przejawia się w oczekiwaniu określonego faktu, gdy zaszedł fakt inny. W dalszych etapach rozwoju przekonanie o porządku pozbawione zostaje cech egocentrycznych: jest to przekonanie o istnieniu regularności niekoniecznie poznanych przez jednostkę a zarazem regularności uniwersalnych, to znaczy dotyczących nie tylko jej własnych spraw. To raczej los jednostki staje się szczególnym przypadkiem pewnych uniwersalnych   regularności. Oprócz przekonań o regularnościach, które dają się sprowadzić do zależności przyczynowo – skutkowych,  pojawia się przekonanie o celowości zjawisk zachodzących w otaczającej rzeczywistości, a w konsekwencji – o „celowości” świata jako całości. Przekonanie o celowości świata to przekonanie, że świat ma sens a fakty które mają w nim miejsce, nabierają znaczenia ze względu na ten „sens”.
  • Świat jest przychylny ludziom. Z perspektywy małego dziecka przychylność świata oznacza, że jego potrzeby są zaspokajane i że komunikowanie przez niego własnej potrzeby jest zauważane przez innych. W toku rozwoju jednostki znaczenie przychylności ulega uogólnieniu i stopniowo traci egocentryczność. Mieć nadzieję, to wierzyć i oczekiwać, że w świecie można generalnie spotkać więcej dobrego niż złego, że nasze najistotniejsze plany i wartości – moje, mojej grupy lub ludzi w ogóle – są potencjalnie realizowalne  i że zawsze w ostateczności możemy liczyć na wsparcie innych.

Sprawiedliwość świata. Porządek i celowość świata z jednej strony, a jego przychylność z drugiej, są ze sobą powiązane. Nasze działania i „zasługi” w przychylnym nam świecie są nagradzane, choć nasze zaniechania i „złe uczynki” oddalają nagrody lub wręcz przynoszą kary. Dystrybucja dobra w świecie nie jest więc chaotyczna: tak jak wszystko co jest w nim ważne, przebiega zgodnie z pewnymi regułami. Te reguły wiążące zasługi bądź przewinienia z nagrodami nazwane są regułą sprawiedliwości. Ma ona następującą treść:  Człowiek  otrzymuje od świata  ostatecznie to,  na co zasłużył. Przejawiający się w tej regule porządek świata zapewnia powiązanie dobra, które jednostka w tym świecie otrzymuje, od tego co czyni i „co jest warta”. Przychylność świata zawarta w tej regule przejawia się zaś w tym, że jednostka zawsze może swymi uczynkami zaskarbić sobie lepszą dystrybucją dobra, bądź też – w najgorszym razie – może „przejrzeć na oczy” i uświadomić sobie „sprawiedliwość” swego aktualnego lub przyszłego losu, choćby w „pozaziemskiej rzeczywistości”. Znajduje to wyraz na przykład w  wierze w nagrody i kary pośmiertne.

Jak się kształtuje nadzieja podstawowa?

Nadzieję podstawową można uznać za względnie stabilną strukturę osobowości. Prawdopodobnie jej podstawy kształtują się wcześnie, aczkolwiek podlega ona zwykle zmianom w ciągu życia człowieka. Mechanizmy tych zmian są innego rodzaju niż w przypadku zmian opinii czy postaw, nie tylko ze względu na wczesną genezę nadziei podstawowej – jak sugeruje Erikson – ale też dlatego, że jest ona ważnym składnikiem globalnej wizji świata. Zmiana przeświadczenia o jednym z fundamentalnych atrybutów świata, jakim jest jego sensowność i pozytywność, wymaga zatem wydarzeń przełomowych co do skali przeżyć i konsekwencji w życiu człowieka. Mogą to być wydarzenia zarówno zwiększające, jak i zmniejszające siłę podstawowej nadziei. Nadzieja podstawowa jest więc kompetencją osobowości, która wpływa na zachowania w obliczu ważnych sytuacji życiowych, jednak gdy skala przełomowych wydarzeń jest wyjątkowa, zmianie ulec może podstawa samej tej kompetencji, gdyż zmienić się może treść posiadanej przez jednostkę wizji świata. Geneza i mechanizmy przekształceń nadziei podstawowej na przestrzeni życia jednostki czekają dopiero na analizę empiryczną.

Znaczenie nadziei podstawowej

Wyniki wielu badań wskazują, że poziom nadziei podstawowej jest ważnym czynnikiem osobowościowym umożliwiającym konstruktywną odpowiedź jednostki na dwojakiego rodzaju sytuacje: na sytuacje nowości i na sytuacje rozpadu dotychczasowego ładu. W sytuacji nowości nadzieja podstawowa zwiększa gotowość do podejmowania nowych wyzwań i budowania nowego ładu. Przekonania na temat sensowności i przychylności świata mogą być silniejszym prognostykiem adaptacji do sytuacji nowej niż optymizm czy przekonanie o własnej kompetencji. Adaptacyjna rola nadziei podstawowej jest szczególnie znacząca w sytuacji nieodwracalnej straty stawiającej jednostkę przed wyborem nowych alternatyw życiowych. Jednostki żywiące silną nadzieję, że świat jest sensowny i generalnie przychylny, szybciej godzą się ze stratą starego ładu, a tym samym łatwiej przechodzą do fazy konstruowania ładu nowego.